Historie
Een skûtsje (Fries voor 'schuitje') is een houten of stalen Friese tjalk gebouwd
voor het vervoer van vracht in Friesland. Afhankelijk van het seizoen vervoerden
ze mest, terpaarde, aardappelen en andere bulkgoederen. De schipper en zijn gezin
woonden aan boord van het skûtsje.
Deze zeilschepen werden vanaf de 18e eeuw gebouwd
tot circa 1930. De lengte bedraagt 12 tot 20 m. De breedte hangt samen met de afmetingen
van bruggen en sluizen in het het vaargebied en is gemiddeld 3,5 m, maximaal een
meter of vier. De boten zijn gebouwd om te zeilen en waren oorspronkelijk dan ook
niet voorzien van een motor. In de loop van de jaren twintig en jaren dertig werden
veel skûtsjes voorzien van hulpmotoren, maar pas na de Tweede Wereldoorlog werden
de zeilen vervangen door motoren. De skûtsjes verdwenen als vrachtschip van het water,
toen de motor-binnenvaartschepen die vele honderden tonnen lading mee konden nemen,
hun rol overnamen. Veel skûtsjes werden vervolgens omgebouwd tot woningen op het
water.
Het onderscheidt zich verder van andere tjalken doordat het: in Friesland is gebouwd
niet langer is dan 20 m
gebouwd is voor zeilend vrachtvervoer op het binnenwater
Hoewel skûtsjes niet waren gebouwd voor reizen over de Zuiderzee werden ze desondanks
toch gebruikt om terpaarde en mest te vervoeren van Friesland naar het gebied rond
Warmond. Veelal echter werd de mest in plaatsen als Workum overgeladen in grotere
schepen, beter Zuiderzeewaardig. Sinds 1974 wordt op dit traject tijdens de herfstvakantie
de Strontrace gevaren.
Nieuw leven voor skûtsjes
Door de naoorlogse schaalvergroting in de binnenvaart en door de opkomst van het
wegverkeer hebben veel van deze schepen het onderspit moeten delven. Sommige schippers
probeerden het hoofd boven water te houden door, in plaats van gebruik te maken van
het zeil, het schip voort te bewegen met een klein opduwertje, maar meer dan uitstel
heeft dit nooit kunnen betekenen.
Vanaf de jaren vijftig zijn veel skutsjes, die inmiddels
als woonschip aan de kant lagen, weer in de vaart gekomen. Enerzijds door particulieren
die er m.b.v. een kajuit een jacht van maakten, anderzijds door personen of organisaties
die ze in meer of minder originele staat weer in de vaart brachten. Zo vinden elk
jaar wedstrijden met skûtsjes plaats, het bekende skûtsjesilen. Deze schepen ondergingen
vele aanpassingen ten gunste van de absolute snelheid. Een oorspronkelijk en beeldbepalend
kenmerk, het goede compromis tussen laadvermogen en zeileigenschappen, is in het
moderne wedstrijdskûtsje verloren gegaan
